umThetho
Ukulawula imfundo esisiseko yabadala noqeqesho, ulungiselelo lokusekwa, ulawulo kunye nokuxhaswa kwamaziko okufunda abadala oluntu, ulungiselelo lobhaliso lwamaziko okufunda abadala abucala; ulungiselelo loqinisekiso lobulunga kunye nokunyuswa kobulunga kwimfundo esisiseko yabadala noqeqesho; ulungiselelo lotshintsho, kunye nolungiselelo lwemiba enxulumeneyo
INTSHAYELELO
SEKA indlela yesizwe elungelelanisiweyo yemfundo esisiseko yabadala noqeqesho ephakamisa ulawulo olusebenzisanayo kwaye olulungiselela esekelwe kwimfundo esisiseko yabadala noqeqesho.
Iinkqubo zoKWAKHA NGOKUTSHA NOKUTSHINTSHA kunye namaziko anokuphendula ngcono kwimicimbi yabasebenzi, iimfuno zoqoqosho kunye nezophuhliso lweRiphabliki;
UKULUNGISA ucalulo lwangaphambili kunye nokuqinisekisa umelo kunye nofikelelo olulinganayo;
UKUQINISEKISA ufikelelo kwimfundo esisiseko yabadala noqeqesho kunye nasemsebenzini kwabo bantu babengasiwa so ngaphambili, abafana namakhosikazi, abakhubazekileyo nabo bahlelelekileyo;
UKUNIKA amathuba okufunda kwabadala kunye nemfundo, ukudalwa kwezakhono zolwazi nophuhliso ekulinganeni nemigangatho yamazwe yobulunga bokufunda kunye nobugcisa,
UKUPHAKAMISA iinqobo ezisemgangathweni ezibonisa uluntu oluvulelekileyo nolwentando yesininzi olusekelwe kwisidima somntu, ukulingana kunye nenkululeko;
UKUQHUBELA PHAMBILI izicwangciso ezibalulekileyo ezimiselwe iinjongo zenkqubo yesizwe kuyo yonke imigangatho yolawulo kunye nophatho kwicandelo lemfundo esisiseko yabadala noqeqesho;
UKUHLONIPHA kunye nokukhuthaza idemokhrasi kunye nokwamkela inkcubeko ephakamisa amalungelo oluntu asisiseko kwaye edala okusingqongileyo okufanelekileyo ekufundisweni kunye nasekufundeni kwabadala;
UKUQHUBELA PHAMBILI ukugqwesa, ukuphakamisa ukuphumelela okugcweleyo kokuba nako komfundi ngamnye kunye nelungu lesitafu, unyamezelo lwezimvo kunye nokuxabisa ukwahlukana;
UKUPHENDULA kwiimfuno zeRiphabliki, imarike yemisebenzi kunye nemimandla ekusetyenzwa ngayo ngamaziko;
UKUNCOMA isiCwangciso soPhuhliso lwezaKhono ngentsebenziswano neSebe lezeMisebenzi;
MAYIMISELWE KE NGOKO yiPalamente yeRiphabliki yoMzantsi Afrika, njengoku kulandelayo:-
IZIQULATHO
iCandelo
ISAHLUKO SOKU-1
IINKCAZELO KUNYE NOKUSETYENZISWA KOMTHETHO
Iinkcazelo iNjongo yomThetho
ISAHLUKO SESI-2
AMAZIKO OLUNTU
Ukusekwa kweziko loluntu
Ulungiselelo lwesibonelelo
Ukudityaniswa kwamaziko oluntu
Ukuvalwa kwamaziko oluntu
ISAHLUKO SESI-3
ULAWULO LWAMAZIKO OLUNTU
Ukulawula nokuphathwa kweziko loluntu iQumrhu eliLawulayo leziko loluntu
Ukukhethwa kwamalungu equmrhu elilawulayo
Iqumrhu elilawulayo elilodwa lamaziko oluntu amabini okanye ngaphezulu
Imisebenzi yawo onke amaqumrhu alawulayo
Ukuqeshwa kwesitafu nguRhulumente kwiziko loluntu
Ukunyuswa kwesikhundla samaqumrhu alawulayo
Ukungaphumeleli kwamaqumrhu alawulayo ukwenza imisebenzi
Ukungazithobi kwamalungu equmrhu elilawulayo
Ukubuyiselwa imali kwamalungu equmrhu elilawulayo
Iikomiti zamaqumrhu alawulayo
Ukungeniswa kwiziko loluntu iBhunga elimele abafundi
Imiqathango yoluleko
ISAHLUKO SESI-4
UKUXHASWA KWAMAZIKO OLUNTU
Imfanelo kaRhulumente
Izithethe kunye nemigangatho yokuxhaswa kweziko loluntu
Imali yeziko loluntu
Iirekhodi zezimali kunye neengxelo zeziko loluntu
Ukungaphumeleli kwequmrhu elilawulayo ukuvumelana nomThetho
ISAHLUKO SESI-5
AMAZIKO ABUCALA
Ukusekwa kweziko labucala
Ukubhaliswa kweziko labucala
Ukurhoxiswa kokubhaliswa kweziko labucala
Inkxaso kumaziko abucala abhalisiweyo
Ukubhengezwa kweziko labucala njengeziko loluntu
Imisebenzi yeLungu leBhunga eliLawulayo ngokunxulumene neziko labucala.
ISAHLUKO SESI- 6
UQINISEKISO LOBULUNGA KUNYE NONYUSELO
Uqiniseksio lobulunga kunye nonyuselo kwimfundo yabadala esisiseko noqeqesho
Ingxelo kuqinisekiso lobulunga
ISAHLUKO SESI-7
JIKELELE
Umsebenzi weziko wokunika ulwazi
Uphando kwiziko loluntu
Utshintsho lwegama leziko loluntu
Amatyala
Ukunyinwa kwemfanelo
Ukunikezelwa kwamagunya
Imimiselo
ISAHLUKO SESI-8
UTSHINTSHO KUNYE NOLUNYE ULUNGISELELO
Amaziko asele ekhona, izakhiwo namaqumrhu
Ukukhutshwa kwamaziko akhoyo itayitile emfutshane
ISAHLUKO SOKU-1
IINKCAZELO KUNYE NOKUSETYENZISWA KOMTHETHO
Iinkcazelo
Kulo mThetho, ngaphandle kokuba umxholo ukhombisa ngenye indlela-
i "umntu omdala" uthetha umntu oneminyaka elishumi elinesithandathu okanye ngaphezulu;
ii "imfundo esisiseko yabadala noqeqesho" ithetha zonke iinkqubo zokufunda noqeqesho zabantu abadala ukusuka kumgangatho woku- 1 ukuya kumgangatho wesi- 4 apho umgangatho wesi- 4 ulingana ne a bakala le-9 kwizikolo zoluntu; okanye b kubume beziqinisekiso zesizwe bomgangatho woku-l njengoko kumisiwe kumThetho weSAQA, 1995 umThetho oyiNombolo yama-58 ka-1995;
iii "umphicothi-zincwadi" uthetha nawuphina umntu obhaliswe ngokwemiqathango yee-Akhawunti zoluNtu kunye nomThetho wabaPhicothi-zincwadi, 1991 umThetho oyiNombolo yama-80 ka-1991;
iv "iziko" lithetha iziko loluntu okanye iziko labucala;
v "umphathi weziko" uthetha intloko yeziko loluntu oqeshwe yiNtloko yeSebe ngokwemiqathango yomThetho weNgqesho yabaFundisi, 1998 umThetho oyiNombolo yama-76 ka-1998;
vii "iBhunga labaPhathiswa beMfundo" lithetha iBhunga elisekwe phantsi kwecandelo lomThetho weNkqubo yeMfundo yeSizwe, 1996 umThetho oyiNombolo yama-27 ka- 1996;
viii "iSebe" lithetha iSebe likarhulumente eyiyimfanelo yalo imfundo kumgangatho wesizwe;
ix "umLawuli-Jikelele" uthetha umLawuli-Jikelele weSebe;
x umfundisi" uthetha nawuphi na umntu ofundisayo, okanye oqeqesha umfundi, okanye onika iinkonzo zemfundo ezinobuchule obusemgangathweni, kuqukwa unyango olunobugcisa kunye neenkonzo zemfundo ngengqondo, kwiziko;
xii "iqumrhu elilawulayo" lithetha iqumrhu elilawulayo elicamngciweyo kwicandelo lesi-8;
xiii "ibakala" lithetha ibakala njengoko kuchaziwe kwicandelo loku-1 lomThetho weziKolo zoMzantsi Afrika, 1996 umThetho oyiNombolo yama-84 ka-1996;
xiv "iNtloko yeSebe" lithetha intloko yesebe lemfundo lephondo;
xv "umfundi" uthetha nawuphina umntu ofumana imfundo ngokwemiqathango yalo mthetho;
xvi "iLungu leBhunga eliLawulayo" lithetha iLungu leBhunga eliLawulayo lephondo ekuthethwa ngalo eyimfanelo yalo imfundo kwiphondo;
xvii "uMphathiswa" uthetha uMphathsiwa weMfundo;
xix "isixhobo sikarhulumente" sithetha isixhobo sikaRhulumente njengoko sichaziwe kwicandelo lama-239 loMgaqosiseko;
xx "inkqubo" ithetha inkqubo emiselwe-
a nguMphathsiwa ngokwemiqathango yomThetho weNkqubo yeMfundo yeSizwe, 1996 umThetho oyiNombolo yama-27 ka-1996; okanye b liLungu leBhunga eliLawulayo ngokwemiqathango yomthetho wephondo;
xxi "iziko labucala" lithetha iziko labucala elibhaliswe ngokwemiqathango yecandelo lama-27 kwaye elinika imfundo esisiseko yabadala noqeqesho;
xxii "uwiso-mthetho lwephondo" luthetha uwiso-mthetho lwephondo olucamngciweyo kicandelo le-104 loMgaqosiseko;
xxiii "iziko loluntu" lithetha iziko loluntu lokufunda abadala elisekwe ngokwemiqathango yecandelo lesi-3 elinika imfundo yabadala esisiseko noqeqesho kubafundi abadala;
xxiv "lo mthetho" uquka imimiselo eyenziwe phantsi kwalo mthetho.
Ukusetyenziswa komThetho
 Lo mThetho usebenza nakuyiphi na imfundo esisiseko yabadala noqeqesho olunikwa nakuliphi na iziko kwiRiphabliki yoMzantsi Afrika.
iLungu leBhunga eliLawulayo kunye neNtloko yeSebe mabasebenzise nawaphi na amagunya anikezelwe kubo ngulo okanye ngaphantsi kwalo mThetho, emva kokuthathela ingqalelo epheleleyo inkqubo esebenzayo emiselwe ngokwemiqathango yomThetho weNkqubo yeMfundo yeSizwe, 1996 umThetho oyiNombolo yama-27 ka-1996.
ISAHLUKO SESI-2
AMAZIKO OLUNTU
Ukusekwa kwamaziko oluntu
 iLungu leBhunga eliLawulayo linokuseka iziko loluntu, ngesaziso kwiPhepha likaRhulumente lePhondo kunye nakwimali enikelwe loo njongo luwiso-mthetho lwephondo ekuthethwa ngalo.
Naliphi na iziko loluntu elicamngciweyo kwicandelwana 1 malibe semthethweni.
Iziko loluntu elikwipropati engenakususwa emnini wayo inguRhulumente, linelungelo, ngexesha lobukho beziko, lokuhlala kwaye lisebenzise ipropati engenakususwa ukuze kuncedeke iziko ngeenjongo zemfundo.
Kweli candelo, ipropati engenakususwa emnini wayo inguRhulumente kuqukwa ipropati engenakususwa ekwitrasti egameni lesizwe yitrasti eyenziwe ngumthetho.
Ilungelo ekubhekiselewe kulo kwicandelwana 3 linokunyinwa yiNtloko yeSebe ukuba ngaba ipropati engenakususwa ayisetyenziselwa iinjongo zemfundo liziko.
iNtloko yeSebe ayinakusebenza ngaphantsi kwecandelwana 5 ngaphandle kokuba li-
a lazisile iqumrhu elilawulayo leziko ngokwenza eso senzo kunye nezizathu zoko;
b nike iqumrhu elilawulayo leziko ithuba elifanelekileyo lokuwaneka kuye umcimbi ngokunxulumene nesenzo esinjalo; kunye c thathele ingqalelo kwangexesha naluphi na ulwaneko olunjalo olufunyenweyo.
Ulungiselelo lwezibonelelo
 iNtloko yeSebe mayinike izibonelelo emazisetyenziswe liziko loluntu ukuba lenze imisebenzi yalo ngokwemiqathango yalo mThetho.
Ukuba akukho zibonelelo zifumanekayo zokuba zisetyenziswe liziko loluntu, iNtloko yeSebe ngokwemiqathango yecandelo 20 lKlomThetho weZikolo zoMzantsi Afrika, 1996 umThetho oyiNombolo yama-84 ka-1996, mayicele iqumrhu elilawulayo lezikolo zoluntu ukuba livumele ukusetyenziswa okufanelekileyo kwezibonelelo zesikolo liziko loluntu.
Emva kokuba isicelo esicamngcicweyo kwicandelwana 2 senziwe, iNtloko yeSebe kunye nequmrhu elilawula isikolo mazingene kwisivumelwano phakathi kwezinye izinto-
a ubungakanani bexesha, kunye nexesha lemini okanye lobusuku izibonelelo zesikolo ezinokusetyenziswa ngalo liziko loluntu;
b indlela izibonelelo kunye neendleko emakwabelwane ngazo phakathi kwesikolo kunye neziko loluntu;
c Iziphathamandla ezifanelekileyo ibe yimfanelo yazo eyentlawulo yamaxabiso ekubhekiselwe kuyo kumhlathi b;
d Ukulungiswa kunye nokuphuculwa kwezibonelelo zesikolo;
e Ukufikelela kuzo zonke izibonelelo zesikolo ngabo bonke abantu abanomdla;
f Ukhuselo lwesibonelelo; kunye g Ubuddlelwane phakathi kwequmrhu elilawula isikolo kunye nequmrhu elilawula iziko loluntu.
iNtloko yeSebe kufuneka icebisane nequmrhu elilawulayo leziko loluntu ekuthethwa ngalo phambi kokungena kwisivumelwano esicamngciweyo kwicandelwana 3.
uMphathiswa, emva kokucebisana neBhunga labaPhathiswa beMfundo, unokwenza imithetho ephathelene neemfuno ezisezantsi zesivumelwano ezicamngcwe kwicandelwana 3.
Ukudityaniswa kwamaziko oluntu
 Ngokuxhomekeke kwicandelwana , iLungu leBhunga eliLawulayo, linokudibanisa amaziko oluntu amabini okanye ngaphezulu abe liziko elinye, ngesaziso kwiPhepha lasebuRhulumenteni.
Phambi kokudibanisa amaziko oluntu amabini okanye ngaphezulu iLungu leBhunga eliLawulayo kufuneka linike isaziso esibhaliweyo kuloo maziko achaphazelekayo ngenjongo yokuwadibanisa;
a lipapashe isaziso esinika izizathu zodityaniso olucetywayo kwiphephandaba elinye okanye ngaphezulu elijikeleza loo mmandla apho amaziko asekwe khona;
b ukunika amaqumrhu alawulayo amaziko achaphazelekayo kunye nabaphi na abanye abantu abanomdla ithuba lokuyibeka imicimbi yabo kwiintsuku ezingama-90 ukusuka kumhla wesaziso ekubhekiselwe kuso kumhlathi b;
c ukuthathela ingqalelo imicimbi leyo ibekiweyo, kunye d nokwaneliseka ukuba abaqeshi besitafu kumaziko oluntu achaphazelekayo ayangqinelana neemfanelo zawo ngokwemiqathango yomthetho wemisebenzi osebenzayo.
Iimpahla, iimfanelo namalungelo amaziko adityanisiweyo aphezu kweziko elinye elicamngciweyo kwicandelwana 1.
Amaqumrhu alawulayo amaziko ekubhekiselwe kuwo kwicandelwana 1 makabe nentlanganiso phambi kokuba adityaniswe ukumisela iqumrhu elilawulayo lexeshana elilodwa.
Iqumrhu lexeshana elilawulayo maligqibe ngohlahlo-lwabiwo mali kunye neyantlukwano kwikhowudi yokuziphatha kunye nemali ehlawulwayo, ngokunjalo nawo nawuphi na umba obalulekileyo kudityaniso okanye emiselweyo, de libe iqumrhu elilawulayo elitsha limiselwe ngokwemiqathango yecandelo lesi-8.
Iqumrhu elilawulayo lalo naliphi na iziko loluntu eliza kudityaniswa phantsi kwecandelwana 1, linokubhena kuMphathiswa ngokuchasene nokudityaniswa.
Ukuvalwa kweziko loluntu
 iLungu leBhunga eliLawulayo, ngesaziso kwiPhepha lasebuRhulumenteni lePhondo, linokulivala iziko loluntu.
Phambi kokuvala iziko loluntu,iLungu leBhunga eliLawulayo kufuneka-
a lazise iqumrhu elilawulayo leziko ngeenjongo zalo zokwenza eso senzo kunye nezizathu;
b linike iqumrhu elilawulayo leziko ithuba elifanelekileyo lokubeka imicimbi yalo kulo ngokunxulumene nesenzo esinjalo;
c liqhube indibano yoluntu emva kweentsuku ezingama-90 ukusukela kumhla wesaziso ekubhekiselwe kuso kwicandelwana 1 ukuze uluntu lube nako ukuthi thaca imicimbi yalo kulo ngokunxulumene nezenzo ezinjalo; kwaye d linike ingqalelo efanelekileyo kuyo nayiphi na imicimbi enjalo efunyenweyo.
Ukuba ngaba iziko loluntu liyavalwa ngokwemiqathango yecandelwana 1 zonke iimpahla kunye neemfanelo zeziko elinjalo makusetyenzwe ngazo ngokungqinelana nomthetho weLungu leBhunga eliLawulayo ngokucebisana nequmrhu elilawulayo, kwaye naziphi na iimpahla eziseleyo emva kokuhlawulwa kweemfanelo zisala kuRhulumente.
ISAHLUKO SESI- 3
ULAWULO LWAMAZIKO OLUNTU
Ukulawulwa kunye nokuphathwa kweziko loluntu
 Iziko loluntu lilawulwa liqumrhu elilawulayo.
Iqumrhu elilawulayo malibe kwisikhundla sokuthemba kwiziko.
Uphatho lweziko loluntu malwamkelwe ngumphathi weziko phantsi kwegunya leNtloko yeSebe.
Iqumrhu elilawulayo leziko loluntu
 Iziko loluntu ngalinye maliseke iqumrhu elilawulayo ngaphandle kweziko loluntu elicamngciweyo kwicandelo lama-21 (d) lomThetho weziKolo woMzantsi Afrika, 1996 (umThetho oyiNombolo yama-84 ka-1996) okanaye icandelo le-9 lomThetho weMfundo noQeqesho ongaPhaya ka-1998 (umThetho oyiNombolo yama-98 ka-1998).
iQumrhu elilawulayo leziko loluntu kufuneka ukuba libe-
a namalungu onyuliweyo;
b umphathi weziko, ngokwesikhundla sakhe sokuba semthethweni;
c amalungu amkelwe njengamalungu;
d nabaphina abameli bayo nayiphi imibutho exhasayo;
e nawuphi na ummeli wombutho wabantu abakhubazekileyo, apho kukho khona imfuneko; kunye f nayiphina ingcali kummandla wemfundo yabadala esisiseko kunye noqeqesho, apho kukho imfuneko.
Amalungu equmrhu elilawulayo acamngcwe kwicandelwana 2a makakhethwe ku-
a bafundisi kwiziko;
b malungu esitafu angasingabo abafundisi; kunye c nakubafundi kwiziko;
a candelwana 3a malikhethwe ngabafundisi kwiziko;
b candelwana 3b malikhethwe ngamalungu esitafu angasingabo abafundisi kwiziko; kwaye c candelwana 3c malikhethwe ngabafundi kwiziko.
Amalungu acamngcwe kwicandelwana 2a, b, d, e kunye naku f mawamkele amalungu acamngcwe kwicandelwana 2c kuluntu olusetyenzelwa liziko kwaye amalungu anjalo amkelweyo anokuvota kuyo nakuyiphi na intlanganiso yequmrhu elilawulayo.
a Iqumrhu elilawulayo elicamngcwe kwicandelwana 2 malamkele amalungu equmrhu elilawulayo njengamalungu equmrhu elilawulayo-
i usihlalo wequmrhu elilawulayo okanye naliphi na ilungu elonyulwe nguye ii inqununu okanye nawuphina umfundisi owonyulwe nguye, wesikolo soluntu apho iziko lisebenza khona.
b Ilungu elicamngcwe kumhlathi a alinakuvota kwintlanganiso yequmrhu elilawulayo.
Imisebenzi yequmrhu elilawulayo leziko loluntu ngokomgaqosiseko mawungqinelana neemfuno ezisezantsi ezimiselwe liLungu leBhunga eliLawulayo ngesaziso kwiPhepha lasebuRhulumenteni lePhondo.
Umgaqosiseko ocamngciweyo kwicandelwana 7 mawulungiselele-
a intlanganiso yequmrhu elilawulayo okungenani kane ngonyaka kunye nenkqubo eziya kulandelwa kwiintlanganiso ezinjalo;
b ushicilelo kunye nokugcinwa kwemizuzu yeentlanganiso zequmrhu elilawulayo; kunye c nokwenza ukuba imizuzu enjalo ifumaneke ukuze ihlolwe yiNtloko yeSebe.
Iqumrhu elilawulayo kufuneka lingenise ikopi yomgaqosiseko yalo kwiNtloko yeSebe kwiintsuku ezingama-90 zokukhethwa kwalo.
Ukuba ngaba iziko loluntu lisekwa ngokwemiqathango yecandelo lesi- 3, ulawulo lwelo ziko luhleli kwiNtloko yeSebe de iqumrhu elilawulayo limiselwe ngokwemiqathango yalo mThetho.
Ukonyulwa kwamalungu equmrhu elilawulayo iLungu leBhunga eliLawulayo, ngesaziso kwiPhepha lasebuRhulumenteni, kufuneka limisele-
a ixesha lokuhlala e-ofisini lamalungu kunye nababambi zi-ofisi bequmrhu elilawulayo;
b leliphi igosa emaliqhube inkqubo yokhetho nonyulo lwamalungu equmrhu elilawulayo;
c inkqubo yokuthintelwa okanye ukususwa kwelungu lequmrhu elilawulayo okanye ukupheliswa kwequmrhu elilawulayo, ngesizathu esaneleyo kwisehlo ngasinye;
d inkqubo yokugcwaliswa kwesithuba kwiqumrhu elilawulayo;
e Imigaqo yophunyezo lomelo lwamalungu equmrhu elilawulayo;
f Indlela yokubala inani lamalungu equmrhu elilawulayo kwicandelo ngalinye ekubhekiselwe kulo kwicandelwana 83, kwaye indlela enjalo kufuneka inike umelo olufanelekileyo kwicandelo ngalinye kwaye ibe nako ukusebenza kwiisayizi kunye neemeko ezahlukeneyo zamaziko oluntu; kwaye g Nayiphi na eminye imicimbi ebalulekileyo kulonyulo, ukuqeshwa okanye ukuqaliswa kwe-ofisi yamalungu equmrhu elilawulayo.
Iqumrhu lolawulo elilodwa kumaziko oluntu amabini okanye ngaphezulu
 iLungu leBhunga elilawulayo linokumisela ukuba ulawulo lwamaziko oluntu amabini okanye ngaphezulu libe sezandleni zequmrhu elilawulayo elinye ukuba-
a kukokona kulungele imfundo kunye namaziko;
b kukokona kulungele uluntu; okanye c kuceliwe ngamaqumrhu alawulayo amaziko anjalo, ukuba ngaba amaqumrhu alawulayo anjalo akhona.
Phambi kokwenza umiselo phantsi kwecandelwana 1, iLungu leBhunga eliLawulayo kufuneka-
a linike isaziso kwiPhepha lasebuRhulumenteni lePhondo ngenjongo yokwenza oko;
b linike amaqela anomdla ithuba lokwenza izingeniso ezibhaliweyo kwixesha elingekho ngaphantsi kweentsuku ezingama-30; kunye c nokuthathela ingqalelo izingeniso ezinjalo.
iLungu leBhunga eliLawulayo kufuneka, ngesaziso kwiPhepha lasebuRhulumenteni, limisele ukusekwa kwequmrhu elilodwa ngendlela eqinisekisayo ukuba iziko ngalinye limelwe ngokufanelekileyo.
Naliphi na iqumrhu elilawulayo elisisixhobo sesaziso ngokwemiqathango yecandelwana 2 liyakuqhuba likhona de ibe yintlanganiso yokuqala yequmrhu elilawulayo elimiselweyo ngokwemiqathango yeli candelo.
Imisebenzi yamaqumrhu alawulayo
 Iqumrhu elilawulayo leziko loluntu kufuneka -
a lukuphakamise okona kusemdleni weziko loluntu kunye nokuzamela ukuqinisekisa uphuhliso lwalo ngolungiselelo lwemfundo enobulunga yabo bonke abafundi kwiziko loluntu;
b ukuphuhlisa uyilo lokusebenza kwiziko loluntu;
c ukunika naluphi na ulwazi oluphathelene neziko loluntu kunye nemisebenzi yalo ngesicelo seNtloko yeSebe;
d ibe yimfanelo yalo eyohlahlo lwabiwo mali kunye neendlela zolawulo lwezimali zeziko loluntu;
e ukuphakamisa imisebenzi kunye neenkqubo zeziko loluntu;
f ukongeza ukufumana izibonelelo zenkxaso yokufunda kwiziko loluntu;
g ukuqinisekisa ukuba okungqongileyo kokufunda okuncedisayo kukhona kubafundi;
h ukufumana inkxaso yeziko loluntu ngokubuza;
i ukugcina iirekhodi ezifanelekileyo zazo zonke iintlanganiso zequmrhu elilawulayo;
j ukuphuhlisa umbono nenjongo yeziko loluntu;
k ngokuxhomekeke kwinkqubo yeziko loluntu, limisele inkqubo yolwimi yeziko loluntu;
l ukundulula ukuqeshwa kwabafundisi beziko loluntu ngokwemiqathango yomThetho weNgqesho yabaFundisi;
m ukuseka kunye nokulawula ingxowa-mali yeziko loluntu evela kwimirhumo eyenziwe ngokuzithandela;
n ukwamkela umgaqosiseko;
o ukwamkela ikhowudi yokuziphatha yabafundi kwiziko loluntu;
p ukukhupha yonke eminye imisebenzi enikwe kwiqumrhu elilawulayo ngulo okanye phantsi kwalo mthetho; kunye q nokukhupha yonke eminye imisebenzi ehambelana nomThetho njengoko kumiselwe nguMphathsiwa ngesaziso esikwiPhepha lasebuRhulumenteni, okanye liLungu leBhunga eliLawulayo ngesaziso esikwiPhepha lasebuRhulumenteni lePhondo.
Iziko loluntu kufuneka lenze izithuba-
a zabafundisi abongezelelekileyo kwisiseko esimiselwe liLungu leBhunga eliLawulayo ngokwemiqathango yecandelo lesi- 5 lomThetho weNgqesho; kunye b abantu abangasingabo abafundisi kwaye baqeshe isitafu esingasingabo abafundisi esongezelelekileyo kwisiseko esimiselwe ngumThetho weNkonzo kaRhululmente, 1994 iSaziso esiyiNombolo yama-103 sika-1994.
Iziko loluntu linokuqesha umfundisi kuphela kwisithuba ekubhekiselelwe kuso kwicandelwana 2a ukuba ngaba umfundisi onjalo ubhaliswe njengomfundisi kwiBhunga labaFundisi loMzaqntsi Afrika.
Isitafu esicamngciweyo kwicandelwana 2 masiqeshwe ngokungqinelana neeenqobo ezisemgangathweni ezisisiseko kunye nemithetho-siseko ekubhekiselwe kuyo kwicandelo le- 195 loMgaqosiseko, kwaye izinto emazithathelwe ingqalelo xa kuqeshwa okungenani maziquke-
a ukuba nako komgqatswa;
b umthetho-siseko wobulungisa;
c imfuno yokulungisa ukungalingani kwangaphambili; kunye d nemfuno yomelo.
Xa kubekwa uhlahlo-lwabiwo mali lonyaka olucamngciweyo kwicandelo lama-24 the iqumrhu elilawulayo leziko loluntu kufuneka linike iinkcukacha ezaneleyo zaso nasiphi na isithuba esicingwayo ngokwemiqathango yecandelwana 2, kuqukwa neendleko eziqikelelwayo ezinxulumene nokuqeshwa kwesitafu kwizithuba ezinjalo kunye nendlela endululiweyo yokuba iindleko ezinjalo kuya kuhlangatyezwana nazo.
Ayilo xanduva lukaRhulumente nasiphi na isenzo okanye ukushiywa okwenziwe liziko loluntu ngemfanelo yekontraki kumqeshi ngokumayela nokuqeshwa kwesitafu ngokwemiqathango yecandelwana 2.
Emva kokucebisana njengoko kucamngciwe kwicandelo lesi-5 lomThetho weNkqubo yeMfundo yeSizwe, 1996 umThetho oyiNombolo yama-27 ka-1996, uMphathiswa unokumisela izithethe nemigangatho ngesaziso esikwiPhepha lasebuRhulumenteni ngokumayela nemali esetyenzisiweyo ekuqeshweni kwesitafu ekubhekiselwe kuso 2, kodwa izithethe kunye nemigangatho enjalo ayinakutolikwa ukuze yenze uRhulumente umqeshi odibeneyo wesitafu esinjalo.
Isitafu esiqeshwe nguRhulumente kumaziko oluntu
 Isiseko sobufundisi seziko loluntu simiselwa ngolwabiwo lwezithuba yiNtloko yeSebe ukusuka kwisiseko sesithuba sobufundisi sephondo esidalwe liLungu leBhunga eliLawulayo ngokwemiqathango yecandelo lesi- 5 lomThetho weNgqesho yabaFundisi, kwaye abafundisi abaqeshwe kwizithuba ezinjalo baqeshwe ngokwemiqathango yaloo mThetho.
Isiseko seziko esingesiso esobufundisi simiselwe ngokwemiqathango yomThetho weNkonzo kaRhulumente, 1994 iSaziso esiyiNombolo ye-103 sika 1994
 Kwimali efanele le njongo luwiso-mthetho lwephondo, iNtloko yeSebe emayiseke inkqubo eya kunika-
a inkqubo yokungenisa amaqumrhu alawulayo asanda konyulwa ukwenza ukuba abe nako ukwenza imisebenzi yawo; kunye b ukuqhuba noqeqesho kumaqumrhu alawulayo ukuphakamisa ukusebenza okunamandla kwimisebenzi yawo okanye ukwenza ukuba abe nako ukwenza imisebenzi eyongezelelekileyo.
iNtloko yeSebe mayiqinisekise ukuba umphathi weziko kunye namanye amagosa esebe lemfundo anike lonke uncedo olufunekayo kumaqumrhu alawulayo ekwenzeni kwawo imisebenzi yawo ngokwemiqathango yalo mThetho.
Ukusilela kwequmrhu elilawulayo ukwenza imisebenzi
 Ukuba ngaba iqumrhu elilawulayo liye layeka okanye lasilela ekwenzeni imisebenzi yalo, iNtloko yeSebe mayiliphelise iqumrhu elilawulayo kwaye iqeshe umntu omnye okanye ngaphezulu ukuba enze loo misebenzi ixesha elingadluliyo kwiinyanga ezintathu.
iNtloko yeSebe inokulandisa ixesha ekubhekiselwe kulo kwicandelwana 1, ixesha elingaphaya elingadluliyo kwiinyanga ezintathu ngexesha, kodwa ixesha lilonke malingadluli kunyaka omnye.
iNtloko yeSebe mayiqinisekise ukuba iqumrhu elilawulayo likhethwe ngokwemiqathango yalo mThetho kunyaka emva kokuqeshwa komntu okanye abantu abacamngciweyo kwicandelwana 1.
Ukurhoxa kwamalungu equmrhu elilawulayo
Ilungu lequmrhu elilawulayo malirhoxe kwintlanganiso yequmrhu elilawulayo ngexesha leengxoxo kunye nokwenziwa kwesigqibo sawo nawuphi na umba ilungu elinomdla kuwo.
Ukubuyekezwa kwamalungu equmrhu elilawulayo
 Iindleko ezifanelekileyo ezenziwe lilungu lequmrhu elilawulayo ekwenzeni imisebenzi yalo zinokubuyiswa liqumrhu elilawulayo.
Akukho lungu lequmrhu elilawulayo malirhunywe ngayo nayiphi na indlela ngokwenza imisebenzi yalo.
Iikomiti zequmrhu elilawulayo
 Iqumrhu elilawulayo linoku-
a seka iikomiti, kuqukwa nekomiti elawulayo; kwaye b linokuqesha abantu abangasingawo amalungu equmrhu elilawulayo kwiikomiti ezinjalo ngokobuchule, kodwa ilungu lequmrhu elilawulayo maliphathe ikomiti nganye.
Iqumrhu elilawulayo leziko loluntu elinika imfundo kubafundi abaneemfuno zemfundo ezikhethekileyo maliseke ikomiti yeemfuno zemfundo ezikhethekileyo.
Ukwamkelwa kwiziko loluntu
 Iziko loluntu malamkele abafundi kwaye bazalisekise iimfuno zabo zemfundo ngaphandle kokucalula okungafanelekanga ngayo nayiphi na indlela.
Isicelo sokwamkelwa kwiziko loluntu masenziwe siye kwiNtloko yeSebe ngendlela emiselwe yiyo.
Ukuba ngaba isicelo ekubhekiselwe kuso kwicandelwana lesi-2 siyaliwa, iNtloko yeSebe mayazise umfundi ngokubhalwe phantsi ngokwala okunjalo kunye nezizathu.
Nawuphi na umfundi owaliweyo ukuba amkelwe kwiziko loluntu unokubhena kwisigqibo seNtloko yeSebe aye kwiLungu leBhunga eliLawulayo.
IBhunga eliMele abafundi
 iBhunga elimele abafundi kwiziko malisekwe kwiziko loluntu ngalinye.
iLungu leBhunga eliLawulayo, ngesaziso esikwiPhepha lasebuRhulementeni, linokumisela imigaqo yokuseka, ukonyula kunye nemisebenzi yebhunga elimele abafundi.
Imiqathango yoluleko
 Umfundi ngamnye kwiziko loluntu uxhomekeke kwikhowudi yokuziphatha enjalo, imiqathango yoluleko kunye neenkqubo njengoko zinokumiselwa liqumrhu elilawulayo ngokuxhomekeke kwinkqubo yephondo.
Ikhowudi yokuziphatha mayiqulathe imimiselo yenkqubo elindelekileyo ekhusela umdla womfundi kwiinkqubo zoluleko.
UKUXHASWA KWAMAZIKO OLUNTU
Imfanelo kaRhulumente
 iLungu leBhunga eliLawulayo kwimali elungiselelwe lenjongo luwiso-mthetho lwephondo kufuneka lixhase imfundo esisiseko yabadala noqeqesho ngendlela engafihlwanga, elinganayo nefanelekileyo.
iLungu leBhunga eliLawulayo, ngokuxhomekeke kwizithethe kunye nemigangatho emiselweyo ngokwemiqathango yecandelo lama-22 linokubeka-
a nawuphi na umqathango ofanelekileyo mayela nokwabiwa kwemali okucamngciweyo kwicandelwana 1; kunye b nemiqathango eyahlukeneyo ngokuphathelene namaziko awohlukeneyo, iinkqubo ezahlukeneyo zemfundo esisiseko yabadala noqeqesho, ukuba kukho isiseko esifanelekileyo soko kohlula.
iLungu leBhunga eliLawulayo kufuneka ngonyaka, linike ulwazi olwaneleyo kumaziko oluntu ngokuphathelene nokuxhaswa ekubhekliselwe kuko kwicandelwana 1 ukwenzela ukuba amaziko oluntu akwazi ukulungisa uhlahlo-lwabiwo mali lwawo.
Izithethe kunye nemigangatho yokuxhasa amaziko oluntu
 uMphathiswa, ngokwemiqathango yomThetho weNkqubo yeMfundo, 1996 (umThetho oyiNombolo yama-27 ka-1996), makamisele izithethe kunye nemigangatho yokuxhaswa kwamaziko oluntu, emva kokucebisana nebhunga labaPhathiswa beMfundo, uMphathiswa wezeMali kunye ne-NABABET.
Imali yamaziko oluntu
Imali yamaziko oluntu ine-
a mali eyabiwe nguRhulumente;
b naziphi na izipho okanye imirhumo efunyenwe liziko;
c imali eyenziwe liziko;
d imali ehlawulwa ngabafundi yemfundo esisiseko yabadala noqeqesho enikwa liziko; kunye e nenye imali evela komnye umthobo.
Iirekhodi kunye neengxelo zemali zeziko loluntu
 Iqumrhu elilawulayo leziko loluntu, ngendlela emiselwe liLungu leBhunga eliLawulayo-
a kufuneka ligcine iirekhodi ezipheleleyo zobalo zazo zonke iimpahla, iimfanelo, ingeniso neendleko kunye nalo naluphina utsalo nofako mali lweziko loluntu xa luphelele, olwamacandelwana alo kunye namanye amaqumrhu asebenza phantsi kwegunya lalo;
b kufuneka kunyaka mali ngamnye, ngexesha kunye nendlela enjalo njengoko iLungu leBhunga eliLawulayo linokumisela, lingenise ingxelo yengqikelelo yengeniso kunye nenkcitho yalo yonyaka mali olandelayo kwiLungu leBhunga eliLawulayo ukuze kufumaneke imvume yalo enikwe ngemvumelwano yeLungu leBhunga eliLawulayo imali kwelo ephethwe lilo kwiphondo;
c kufuneka kuwo nawuphi na unyaka mali, lingenise iingxelo ezilungisiweyo ngengqikelelo yalo yengeniso kunye nenkcitho kwiLungu leBhunga eliLawulayo kufumaneke imvume yalo enikwe ngemvumelwano yeLungu leBhunga eliLawulayo kwiziMali kwelo phondo; kwaye d malingenzi nayi phina inkcitho edlula ixabiso elipheleleyo elivunyiweyo ngokwemiqathango yemihlathi b kunye no- c.
Ukuba ngaba iLungu leBhunga eliLawulayo aliyamkeli ingxelo yequmrhu elilawulayo ngengeniso kunye nenkcitho yalo eqikelelwayo, iLungu leBhunga eliLawulayo malifune ukuba iqumrhu elilawulayo linike ingxelo ephinde yenziwa kwixesha elichaziweyo.
Iqumrhu elilawulayo leziko loluntu, ngokumayela nonyaka mali owandululelayo kunye nangomhla okanye imihla emiselwe liLungu leBhunga eliLawulayo, kufuneka linike iLungu leBhunga eliLawulayo-
a ingxelo ngokulawulwa okupheleleyo kweziko;
b iingxelo zengeniso nenkcitho eziphicothwe ngexesha; kunye c nengxelo yokuba yimalini engenileyo iyimalini ephumileyo kunye nokungena kwemali njengengeniso kunye nokuphuma kwemali isiya kwimivuzo.
Iqumrhu elilawulayo leziko loluntu malinike iLungu leBhunga eliLawulayo ulwazi olongezelelekileyo njengoko lunokufunwa liLungu leBhunga eliLawulayo.
Iqumrhu elilawulayo leziko loluntu kufuneka liqeshe umntu obhaliswe njengomcwangcisi zimali kunye nomphicothi-zincwadi ngokwemiqathango yomThetho wabaCwangcisi-Zimali kunye nabaPhicothi ziNcwadi boluntu, 1991 umThetho oyiNombolo yama-80 ka-1991, ukuphicotha iirekhodi kunye neengxelo zemali ekubhekiselwe kuzo kwicandelwana 1.
Ukuba uphicotho ekubhekiselwe kulo kwicandelwana 5 alwenzeki ngokufanelekileyo, iqumrhu elilawulayo leziko loluntu maliqeshe umntu avavanye kwaye enze ingxelo ngeerekhodi kunye neengxelo zemali ekubhekiselwe kuzo kwicandelwana 1 -
a ofanelekileyo ukuba enze imisebenzi yegosa elicwangcisa imali ngokwemiqathango yecandelo lama- 60 lomThetho we-Close Corporations, 1984 umThetho oyiNombolo yama-69 ka-1984; okanye b owamkelelwe le njongo liLungu leBhunga eliLawulayo.
Akukho mntu onomdla wemali kwimicimbi yeziko loluntu omakaqeshwe phantsi kweli candelo.
Ukuba iLungu leBhunga eliLawulayo licingela ukuba kufanelekile, linokucela uMphicothi-Zincwadi Jikelele ukuba aphicothe iirekhodi kunye neengxelo zemali zeziko loluntu.
Ukungaphumeleli kwequmrhu elilawulayo ukungqinelana nomThetho
 Ukuba ngaba iqumrhu elilawulayo leziko aliphumeleli ukungqinelana nawo nawuphi na ummiselo okulo mThetho phantsi kokuba ulwabiwo oluvela kwimali efanelekilyo evela kuwiso-mthetho lwephondo ihlawulwe kwiziko loluntu, okanye nayo nayiphi na imeko exhomekeke apho naluphina ulwabiwo luhlawulwa kwiziko loluntu, iLungu leBhunga eliLawulayo linokuyalela iqumrhu elilawulayo ukuba lingqinelane nommiselo okanye imeko kwixesha elibekiweyo.
Ukuba ngaba iqumrhu elilawulayo emva koko aliphumeleli ukungqinelana nommiselo okanye imeko ngexesha, iLungu leBhunga eliLawulayo linokubamba intlawulo yayo nayiphi na inxenye yolwabiwo olwenziwo luwiso-mthetho lwephondo ngokumayela neziko loluntu elichaphazelekayo.
Phambi kokuthabatha amanyathelo phantsi kwecandelwana 2, iLungu leBhunga eliLawulayo kufuneka-
a linike isaziso kwiqumrhu elilawulayo leziko loluntu elichaphazelekayo ngenjongo yokuthabatha amanyathelo;
b ukunika iqumrhu elilawulayo elinjalo ithuba elifanelekileyo lokuwuthi thaca umcimbi walo; kunye c nokuthathela ingqalelo umcimbi onjalo.
Ukuba iLungu leBhunga eliLawulayo lithatha amanyathelo phantsi kwecandelwana 2, ingxelo ephathelene namanyathelo mayihlahlelwe kuwiso-mthetho lwephondo liLungu leBhunga eliLawulayo okanye ngokukhawuleza okufanelekileyo emva kokuthathwa kwamanyathelo.
ISAHLUKO SESI- 5
AMAZIKO ABUCALA
Ukusekwa kwamaziko abucala
 Ngokuxhomekeke kwicandelo lama-27, nawuphi na umntu, ngeendleko zakhe, unokuseka kwaye agcine iziko labucala.
Ubhaliso lweziko labucala
 Akukho mntu makaseke okanye agcine iziko labucala ngaphandle kokuba libhalisiwe yiNtloko yeSebe.
iLungu leBhunga eliLawulayo, ngesaziso kwiPhepha lasebuRhulumenteni kufuneka limisele imiba apho ubhaliso lweziko labucala lunokuvunywa okanye lurhoxiswe yiNtloko yeSebe.
iNtloko yeSebe inokubhalisa iziko labucala ukuba ngaba yonelisekile ukuba-
a imigangatho eza kugcinwa liziko labucala elinjalo ayiyi kuba sezantsi kunemigangatho egciniweyo xa uthelekisa namaziko oluntu;
b inkqubo yokwamkela kumaziko abucala ayikhethi ngokobuhlanga; kwaye c iziko labucala lingqinelana nobhaliso olucamngciweyo kwicandelwana 2.
Ukurhoxiswa kobhaliso lweziko labucala
 Akukho rhoxiso lobhaliso lweziko labucala lusemthethweni ngaphandle kokuba-
a umnini weziko labucala elinjalo unikiwe isaziso yiNtloko yeSebe ngenjongo yokurhoxisa ubhaliso , ixela nezizathu zokuba kutheni urhoxiso olunjalo lucamngciwe;
b umnini weziko labucala elinjalo unikwe ithuba lokuwuthi thaca ngokubhaliweyo umcimbi wakhe kwiNtloko yeSebe exela ukuba kutheni malingarhoxiswa iziko; kwaye c nawuphi na umcimbi onjalo ofunyenweyo uthathelwe ingqalelo ngethuba.
Umnini weziko labucala unokubhenela kwiLungu leBhunga eliLawulayo ngokuchasene nokurhoxiswa kobhaliso lweziko labucala elinjalo.
Inkxaso yemali kumaziko abucala abhalisiweyo
 uMphathsiwa, ngesaziso esikwiPhepha lasebuRhulumenteni, unokumisela izithethe kunye nemigangatho okanye iimeko ngokunikwa kwenkxaso yemali kumaziko abucala emva kokucebisana neBhunga labaPhathiswa beMfundo kunye neKomishoni yeziMali kunye neyeMali kaRhulumente kunye nangemvumelwano kunye noMphathiswa wezeMali.
iLungu leBhunga eliLawulayo, kwimali enikwe luwiso-mthetho lwephondo ngalo njongo, linokunika inkxaso yemali kwiziko labucala ngokuxhomekeke kwicandelwana 1.
Ukuba iimeko ezicamngciweyo kwicandelwana 1 inkxaso yemali enikwe phantsi kwazo akungqinelwana nazo, iNtloko yeSebe inokuyiphelisa okanye iyinciphise inkxaso yemali ngomhla omiselwe yiyo.
iNtloko yeSebe ayinako ukuyiphelisa okanye iyehlise inkxaso yemali phantsi kwecandelwana 3 ngaphandle kokuba-
a umnini weziko labucala elinjalo usinikiwe isaziso esingenjongo yokuphelisa okanye kwehliswe imali yenkxaso kunye nezizathu ngaphaya koko; kwaye b nawuphi na umcimbi othiwe thaca uthathelwe ingqalelo kwangethuba.
umnini weziko labucala unokubhenela kwiLungu leBhunga eliLawulayo ngokuchasene nokupheliswa okanye ukwehliswa kwemali yenkxaso kwiziko elinjalo.
Ukubhengezwa kweziko labucala njengeziko loluntu
 iLungu leBhunga eliLawulayo, livumelene neLungu leBhunga eliLawulayo imali ephantsi kwalo kwelo phondo, linokungena kwisivumelwano nomnini weziko labucala ngemiqathango enje ngokuba iziko elinjalo libhengezwe njengeziko loluntu.
iSaziso sotshintsho esicamngciweyo kwicandelwana 1 kufuneka sipapashwe kwiPhepha lasebuRhulumenteni lePhondo.
Imisebenzi yeLungu leBhunga eliLawulayo ngokunxulumene neziko labucala
 iLungu leBhunga eliLawulayo, ngesaziso esikwiPhepha lasebuRhulumenteni lePhondo, linokumisela ezi mfuneko zilandelayo -
a ukwamkelwa kwabafundi beziko labucala kwiimviwo eziqhutywa phantsi kohlolo lwesebe lemfundo;
b ukugcinwa kweerejista kunye namanye amaxwebhu liziko labucala elinjalo;
c indlela yokukhetha ukufaneleka, iimeko kunye nendlela yokuhlawula nayiphi na inkxaso yemali kwiziko elinjalo; kunye d nawo nawuphina omnye umcimbi onxulumene neziko elinjalo ekufuneka okanye onokumiselwa ngokwemiqathango yalo mThetho.
Iimfuno ezahlukeneyo zinokwenziwa phantsi kwecandelwana 1 mayela namaziko awohlukeneyo.
iLungu leBhunga eliLawulayo maliwavumele amaqela achaphazelekayo ixesha elifanelekileyo lokufaka amanqakwana kuyo nakweyiphi na imfuno eliceba ukuyimisela phantsi 1.
ISAHLUKO SESI-6
UQINISEKISO LOBULUNGA KUNYE NONYUSELO
Uqinisekiso lobulunga kunye nonyuselo kwimfundo esisiseko yabadala noqeqesho
Uqinisekiso lobulunga kunye nonyuselo kwimfundo esisiseko yabadala noqeqesho mayiqhutywe njengoko kucamngciwe kumThetho wokuQinisekiswa kobuLunga beMfundo eNgaphaya kunye neyaJikelele noQeqesho, 2001 (umThetho oyinombolo yama-58 ka-2001).
 I-NABABET mayicebise uMphathiswa ngokunyuswa kobulunga kunye noqinisekiso.
a umcimbi ungxamisekile; okanye b I-NABABET iyasilela ekunikeni icebiso kwiintsuku ezili-14 emva kokuba isicelo esinjalo senziwe.
Ukuba ngaba uMphathiswa wenza isenzo njengoko kucamngciwe kwicandelwana 3 kufuneka-
Ingxelo kuqinisekiso lobulunga
 Ingxelo yonyaka kubulunga bemfundo yabadala esisiseko noqeqesho mayenziwe iye kuMphathiswa kwiintsuku ezingama-90 emva kokuphela konyaka wemfundo-
a yi-NABABET ngokuphathelene nelizwe xa lilonke; kunye b neLungu leBhunga eliLawulayo ngokuphathelene nelo phondo libandakanyekayo.
ISAHLUKO SESI-7
JIKELELE
Umsebenzi wamaziko kukunika ulwazi
 Iziko malenze ukuba ulwazi lufumaneke ukuze luhlolwe nguye nawuphi na umntu, ukuza kuthi ga ngoku ulwazi olunjalo lufunelwa ukusebenza kunye nokukhuselwa kwamalungelo omntu onjalo.
Iziko ngalinye malinike ulwazi olunjalo ngeziko njengoko lunokufunwa yiNtloko yeSebe, okanye nguMlawuli Jikelele ngendibano neNtloko yeSebe.
iNtloko yeSebe, uMlawuli Jikelele kunye naliphi na iziko elinika imfundo esisiseko yabadala noqeqesho kufuneka linike ulwazi olunjalo malunga neziko okanye ubulunga bemfundo esisiseko yabadala noqeqesho njengoko kunokufunwa yi-NABABET.
Uphando kwiziko loluntu
 iLungu leBhunga eliLawulayo linokuqesha umntu ukuba aqhube uphando kwiziko loluntu ukuba-
a iqumrhu elilawulayo leziko loluntu licela ukuqeshwa komntu onjalo;
b iimeko ziyavela kwiziko loluntu ezi-
i bandakanya ukungalawulwa kakuhle kwezimali okanye okukokunye okungamandla; okanye ii ukujongelwa phantsi kokusebenza kweziko loluntu;
c iqumrhu elilawulayo leziko loluntu alikwazanga ukusombulula iimeko ezinjalo ezicamngcwe kumhlathi b; okanye d ingqesho isemdleni wemfundo esisiseko yabadala noqeqesho kuluntu oluvulelekileyo olunedemokhrasi.
Umntu oqeshwe ngokwemiqathango yecandelwana 1 kufuneka, kwiintsuku ezingama-30 emva kokuqeshwa kunye nangemiqathango yesingqinisiso esibalulweyo liLungu leBhunga eliLawulayo-
a aqhube uphando kwiziko loluntu elibandakanyekayo;
b axele ngembalelwano kwiLungu leBhunga eliLawulayo ngezinto ebekuphandwa ngazo ezifumanekileyo kuphando lwakhe; kwaye c acebise ngemiqathango efanelekileyo yokusombulula umcimbi.
iLungu leBhunga eliLawulayo ngokukhawuleza malinike ikopi yengxelo ekubhekiselwe kuyo kwicandelwana 2 kwiqumrhu elilawulayo elichaphazelekayo.
Ukutshintshwa kwegama leziko loluntu
 Iqumrhu elilawulayo leziko loluntu, ngemvume yeLungu leBhunga eliLawulayo kunye nangesaziso esikhutshwe kwiPhepha lasebuRhulumenteni linokulitshintsha igama leziko loluntu.
Amatyala
 Nawuphi na umntu ngaphandle kwesixhobo sikarhulumente, ngaphandle kwegunya leziko lemfundo esisiseko labadala noqeqesho oye-
a wanika okanye wenza ngathi unika nayiphi na inkqubo yemfundo esisiseko yabadala noqeqesho okanye inxenye yayo ngaphaya koko;
b othwesa isiqinisekiso ngokungathi sithweswa liziko, okanye ngokuhlanganyelana; okanye c owenza ngathi wenza isenzo egameni leziko, unetyala kwaye ufanele ukuba atshutshiselwe nasiphi na isigwebo esinokunikelwa ubuqhetseba.
Nawuphi na umntu owenza ngathi isiqinisekiso usinikwe liziko nangona ngenyani kungekho siqinisekiso sinjalo asinikiweyo, unetyala kwaye kufanele ukuba atshutshiselwe nasiphi na isigwebo esinokunikelwa ubuqhetseba.
Nawuphi na umntu owaphula icandelo lama-27 1, unetyala kwaye kufanele ukuba agwetywe isohlwayo okanye avalelwe kodwa oko kungodluli iminyaka emihlanu okanye zombini isohlwayo kunye nokuvalelwa.
Ukunyinwa kwemfanelo
 AyingoRhulumente okanye i-NABABET okanye nawuphina umntu oqeshwe ngokwemiqathango yalo mThetho oya kuba noxanduva lwako nakuphina ukulahleka okanye umonakalo owenzeke kuye nawuphi na umntu ngesiphumo saso nasiphi na isenzo esenziwe okanye esingenziwanga ngesihle ngexesha lokwenziwa kwayo nayiphi na imisebenzi umntu aqeshelwe yona ngokwemiqathango yalo mThetho.
 uMphathiswa ngeemeko ezimiselwe nguye, unokunikezela ngokwenziwa kwawo nawaphi na amagunya akhe phantsi kwalo mThetho, ngaphandle kwegunya lokwenza imimiselo, kunye nokwenza nayiphi na kwimisebenzi yakhe ngokwemiqathango yalo mThetho kwi-
b Nawuphi na umsebenzi weSebe; okanye c Nasiphi na isixhobo sikaRhulumente.
iLungu leBhunga eliLawulayo kwiimeko ezinjalo njengoko linokumisela, linokunikela ukwenziwa kwawo nawaphi na amagunya alo aphantsi kwalo mThetho kuye nawuphi na-
a umsebenzi kwisebe lephondo eyiyimfanelo yakhe imfundo noqeqesho; okanye b isixhobo sikarhulumente.
umLawuli Jikelele, kwiimeko ezinjalo unokumisela, anikele ngokusetyenziswa kwawo nawaphi na amagunya akhe aphantsi kwalo mThetho kunye nokwenziwa kwayo nayiphi na imisebenzi yakhe ngokwemiqathango yalo mThetho kuye nakuwuphi na umsebenzi kwiSebe.
iNtloko yeSebe kwiimeko ezinjalo inokumisela, inikele ngokusetyenziswa kwawo nawaphi na amagunya ayo aphantsi kwalo mThetho kunye nokwenziwa kwayo nayiphi na imisebenzi yayo ngokwemiqathango yalo mThetho kunye nakuwuphi na umsebenzi kwisebe lemfundo lephondo.
Ukunikela ngokwemiqathango yalo mthetho ayithinteli uMphathiswa, iLungu leBhunga eliLawulayo, uMlawuli Jikelele okanye iNtloko yeSebe, njengoko kunokubanjalo, ukuba isebenzise amagunya anjalo okanye ukuba yenze imisebenzi enjalo.
Imimiselo
 uMphathiswa okanye iLungu leBhunga eliLawulayo, njengoko kunokubanjalo, linokwenza imimiselo engqinelanayo nalo mThetho kuwo nakuwuphi na-
a umcimbi uMphathiswa kunye neLungu leBhunga elilawulayo abazisiweyo ngawo okanye ekufuneka umiselwe yimimiselo ngokwemiqathango yalo mThetho; kwaye b umcimbi ophathelene nemimiselo efunekayo okanye encedayo ukuze kuphunyezwe injongo yalo mThetho.
ISAHLUKO SESI-8
UTSHINTSHO KUNYE NOLUNYE ULUNGISELELO
Amaziko asele ekhona, izakhiwo namaqumrhu
 Naliphina iziko lemfundo esisiseko yabadala noqeqesho eliye lakhona msinyane nje phambi kokuqala kwalo mThetho malithathwe njengelisekwe ngokwemiqathango yalo mThetho.
Nasiphi na isakhiwo ebesikhona kwiziko loluntu phambi kokuqala kwalo mThetho siyakuqhuba sikhona de endaweni yaso kubekhona isakhiwo esicamngcwe kulo mThetho.
Ukukhutshwa ngaphandle kwamaziko abucala akhoyo iCandelo 38 alisebenzi kumntu owayenika imfundo esisiseko yabadala noqeqesho kwiziko labucala msinyane nje phambi komhla wokuqala kwalo mThetho de ibe ngumhla omiselwe liLungu leBhunga eliLawulayo ngesaziso esikwiPhepha lasebuRhulumenteni.
Isihloko esifutshane
Lo mThetho ngumThetho weMfundo esisiSeko yabaDala noQeqesho, 2000.
iNombolo yama-21881 IPHEPHA LASEBURHULUMENTENI, 13 DISEMBA 2000
umThetho oyiNombolo yama-. 52, 2000 UMTHETHO WEMFUNDO ESISISEKO YABADALA NOQEQESHO, 2000
